- ساعت کاری
- هر روز از ساعت 9:۰۰ الی ۲۰:۰۰
- آدرس
- میرداماد،میدان کتابی(احمدی روشن)،ابتدای جلفا،کوچه سهره،پلاک 13
اختلال بلع در کودکان و نوزادان؛ علت ها، علائم و راه های درمان
اختلال بلع در کودکان و نوزادان یکی از مشکلاتی است که می تواند توانایی کودک برای مکیدن، جویدن، کنترل غذا در دهان و انتقال ایمن آن به معده را تحت تاثیر قرار دهد. این اختلال گاهی از همان ماه های ابتدایی زندگی و هنگام شیر خوردن خود را نشان می دهد و گاهی نیز با شروع غذای کمکی یا مصرف غذاهای جامد آشکار می شود.
سرفه یا خفگی هنگام شیر خوردن، طولانی شدن وعده غذایی، بیرون ریختن مایعات از دهان، تغییر صدا بعد از بلع، امتناع از غذا خوردن و افزایش وزن ناکافی از جمله علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند. دیسفاژی یا اختلال بلع می تواند در قسمت های مختلف مسیر بلع ایجاد شود و در صورت بی توجهی عوارضی مانند کم آبی، سوء تغذیه و مشکلات تنفسی ایجاد کند.
اختلال بلع در کودکان و نوزادان چیست؟
بلع یک فرایند ساده به نظر می رسد اما در واقع به هماهنگی دقیق عضلات دهان، زبان، حلق، حنجره و مری و همچنین سیستم عصبی نیاز دارد. کودک باید بتواند غذا یا شیر را دریافت کند، آن را در دهان کنترل کند و سپس بدون ورود مواد غذایی به مسیر تنفسی آن را به سمت مری هدایت کند.
وقتی کودک در یکی از این مراحل دچار مشکل می شود ممکن است با دیسفاژی یا اختلال بلع مواجه باشیم.
اختلال بلع با اختلال تغذیه یکسان نیست هرچند این دو مشکل می توانند هم زمان وجود داشته باشند. اختلال تغذیه ممکن است شامل مشکلات رفتاری، حسی یا مهارتی در خوردن باشد در حالی که دیسفاژی مستقیماً به مشکل در پردازش و انتقال غذا یا مایعات در مسیر بلع مربوط می شود. این مشکل می تواند در نوزادان نارس، کودکان دارای مشکلات عصبی، برخی بیماری های مادرزادی، اختلالات ساختاری دهان و حلق یا حتی کودکانی که مشکل مشخص پزشکی ندارند مشاهده شود.
علائم اختلال بلع در نوزادان چیست؟
علائم اختلال بلع در نوزادان همیشه واضح نیستند و ممکن است والدین آنها را با بی قراری، کولیک یا بی اشتهایی اشتباه بگیرند. برخی از مهم ترین نشانه ها عبارت اند از:
- سرفه هنگام شیر خوردن
- خفگی یا حالت پریدن شیر به گلو
- قطع مکرر مکیدن
- نفس نفس زدن هنگام تغذیه
- طولانی شدن غیرطبیعی زمان شیر خوردن
- خستگی زیاد حین تغذیه
- بیرون آمدن شیر از دهان یا بینی
- مشکل در گرفتن سینه مادر یا سر شیشه
- صدای خیس یا تغییر کرده بعد از بلع
- گرفتگی یا احتقان هنگام یا بعد از غذا خوردن
- کاهش میزان شیر مصرفی
- امتناع از شیر خوردن
- استفراغ یا برگشت مکرر محتویات
- افزایش وزن ناکافی
- عفونت های تنفسی مکرر
برخی منابع تخصصی تغییرات تنفسی مانند تنفس سریع، وقفه تنفسی و احتقان یا صداهای غیرطبیعی تنفسی در زمان تغذیه را نیز از علائم مهم مشکلات تغذیه و بلع در کودکان می دانند.
علائم اختلال بلع در کودکان بزرگ تر
در کودکان بزرگ تر نشانه های اختلال بلع ممکن است با مشکلات مربوط به جویدن و خوردن غذاهای جامد بیشتر مشخص شوند. برخی علائم عبارت اند از:
- جویدن بسیار طولانی غذا
- نگه داشتن غذا در دهان
- مشکل در حرکت دادن غذا با زبان
- سرفه هنگام خوردن غذا یا نوشیدن مایعات
- احساس گیر کردن غذا در گلو
- امتناع از برخی بافت های غذایی
- ترجیح غذاهای نرم و پوره ای
- خفگی هنگام خوردن
- بیرون ریختن غذا از دهان
- آبریزش دهان
- تغییر صدا پس از خوردن
- کاهش تنوع غذایی
- طولانی شدن وعده های غذایی
- خستگی هنگام غذا خوردن
- کاهش وزن یا رشد ناکافی
برخی کودکان ممکن است فقط با غذاهای خاصی مشکل داشته باشند برای مثال، غذاهای خشک، سفت یا دارای بافت خاص را نپذیرند اما غذاهای نرم را به راحتی بخورند.
علت های اصلی اختلال بلع در کودکان و نوزادان کدام اند؟
اختلال بلع یک بیماری واحد نیست و می تواند دلایل مختلفی داشته باشد. علت اصلی باید پس از ارزیابی کودک مشخص شود.
تولد زودرس
نوزادان نارس ممکن است در هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس مشکل داشته باشند. این موضوع می تواند روند تغذیه دهانی را دشوار کند. مشکلات تغذیه در نوزادان نارس به ویژه در بخش مراقبت های ویژه نوزادان مورد توجه قرار می گیرد.
مشکلات عصبی
برخی بیماری ها یا آسیب های عصبی می توانند کنترل عضلات مورد نیاز برای بلع را کاهش دهند. برای مثال:
- فلج مغزی
- برخی بیماری های عصبی عضلانی
- آسیب مغزی
- اختلالات تکاملی عصبی
- برخی سندرم های ژنتیکی
در این شرایط ممکن است کودک علاوه بر مشکل بلع در کنترل سر، زبان، فک یا عضلات دهان نیز مشکل داشته باشد.
شکاف لب و کام
برخی ناهنجاری های ساختاری دهان و کام می توانند بر مکیدن و تغذیه نوزاد تاثیر بگذارند. در بعضی موارد خطر ورود مواد به راه هوایی نیز افزایش می یابد و کودک به روش تغذیه متناسب با شرایط خود نیاز دارد.
مشکلات عضلات دهان و زبان
کودک باید بتواند زبان و فک را برای کنترل و آماده سازی غذا به درستی حرکت دهد. ضعف یا ناهماهنگی حرکات دهان می تواند باعث شود غذا در دهان باقی بماند یا کودک نتواند آن را به خوبی آماده بلع کند.
مشکلات مری یا دستگاه گوارش
برخی مشکلات ساختاری یا حرکتی مری می توانند باعث احساس گیر کردن غذا، برگشت غذا یا دشواری در انتقال آن به معده شوند.
رفلاکس
رفلاکس معده می تواند در برخی کودکان با مشکلات تغذیه همراه باشد. البته هر نوزادی که شیر بالا می آورد الزاماً دچار اختلال بلع نیست و باید میان بالا آوردن طبیعی شیر و مشکلات تغذیه ای جدی تفاوت گذاشت.
مشکلات حسی
برخی کودکان نسبت به بافت، دما، بو یا ظاهر غذا حساسیت زیادی دارند. این مسئله ممکن است باعث محدود شدن رژیم غذایی یا امتناع از برخی غذاها شود و در بعضی موارد همراه با مشکل بلع دیده شود.
اختلال بلع چه عوارضی برای کودک دارد؟
اگر اختلال بلع شدید باشد یا برای مدت طولانی درمان نشود ممکن است پیامد های مختلفی ایجادان و کام می توانند بر مکیدن و تغذیه نوزاد تاثیر بگذارند. در بعضی موارد خطر ورود مواد به راه هوایی نیز افزایش می یابد و کودک به روش تغذیه متناسب با شرایط خود نیاز دارد.
مشکلات عضلات دهان و زبان
کودک باید بتواند زبان و فک را برای کنترل و آماده سازی غذا به درستی حرکت دهد. ضعف یا ناهماهنگی حرکات دهان می تواند باعث شود غذا در دهان باقی بماند یا کودک نتواند آن را به خوبی آماده بلع کند.
مشکلات مری یا دستگاه گوارش
برخی مشکلات ساختاری یا حرکتی مری می توانند باعث احساس گیر کردن غذا، برگشت غذا یا دشواری در انتقال آن به معده شوند.
رفلاکس
رفلاکس معده می تواند در برخی کودکان با مشکلات تغذیه همراه باشد. البته هر نوزادی که شیر بالا می آورد الزاماً دچار اختلال بلع نیست و باید میان بالا آوردن طبیعی شیر و مشکلات تغذیه ای جدی تفاوت گذاشت.
مشکلات حسی
برخی کودکان نسبت به بافت، دما، بو یا ظاهر غذا حساسیت زیادی دارند. این مسئله ممکن است باعث محدود شدن رژیم غذایی یا امتناع از برخی غذاها شود و در بعضی موارد همراه با مشکل بلع دیده شود.
اختلال بلع چه عوارضی برای کودک دارد؟
اگر اختلال بلع شدید باشد یا برای مدت طولانی درمان نشود ممکن است پیامد های مختلفی ایجاد کند.
سوءتغذیه و کاهش وزن
وقتی کودک نمی تواند مقدار کافی شیر یا غذا دریافت کند دریافت انرژی و مواد مغذی کاهش پیدا می کند. در نتیجه ممکن است وزن گیری و رشد او تحت تاثیر قرار گیرد.
کم آبی بدن
اگر کودک نتواند مایعات را به خوبی مصرف کند خطر کم آبی افزایش پیدا می کند. کاهش ادرار، خشکی دهان و بی حالی
- سابقه بیماری های عصبی یا ساختاری
- سابقه عفونت های تنفسی
گفتاردرمانگر متخصص در حوزه تغذیه و بلع کودکان می تواند نقش مهمی در ارزیابی و درمان داشته باشد و در موارد لازم با پزشک متخصص اطفال، متخصص گوارش، متخصص گوش و حلق و بینی، متخصص مغز و اعصاب و متخصص تغذیه همکاری کند. رویکرد چند تخصصی در مدیریت مشکلات تغذیه و بلع کودکان اهمیت ویژه ای دارد.
آزمایش های تشخیصی اختلال بلع
در صورتی که ارزیابی اولیه احتمال مشکل بلع را مطرح کند پزشک یا تیم درمان ممکن است آزمایش های تخصصی تری درخواست کند.
ارزیابی بلع با ویدئوفلوروسکوپی
در این روش روند بلع کودک با تصویربرداری بررسی می شود تا مشخص شود غذا یا مایعات در چه مرحله ای از بلع دچار مشکل می شوند و آیا احتمال ورود آنها به راه هوایی وجود دارد یا خیر.
ارزیابی آندوسکوپیک بلع
در برخی شرایط ارزیابی آندوسکوپیک بلع نیز می تواند برای بررسی عملکرد حلق و حنجره مورد استفاده قرار گیرد. انتخاب آزمایش به سن کودک، علائم، شرایط پزشکی و نظر تیم درمان بستگی دارد.
درمان اختلال بلع در رابطه با کودکان و نوزادن چگونه است؟
درمان اختلال بلع برای همه کودکان یکسان نیست. برنامه درمان باید بر اساس علت، سن کودک، مرحله ای از بلع که دچار مشکل شده و وضعیت رشد و سلامت عمومی او تنظیم شود. اهداف اصلی درمان عبارت اند از:
- افزایش ایمنی هنگام غذا خوردن
- تامین نیازهای تغذیه ای
- کاهش خطر آسپیراسیون
- افزایش مهارت های تغذیه ای
- بهبود مکیدن و جویدن
- ایجاد تجربه مثبت تر هنگام غذا خوردن
- کمک به رشد مناسب کودک
راهنمای تخصصی ASHA نیز بر این موضوع تاکید دارد که روش درمان باید متناسب با سن، توانایی های شناختی و جسمی کودک و نوع مشکل بلع انتخاب شود.
اصلاح وضعیت بدن هنگام تغذیه
گاهی تغییر وضعیت بدن کودک می تواند به افزایش ایمنی و کارایی تغذیه کمک کند. برای نوزادان نیز ممکن است وضعیت های خاص تغذیه بر اساس ارزیابی متخصص توصیه شود.
اصلاح روش شیر دادن
در نوزادانی که هنگام شیر خوردن دچار سرفه یا خفگی می شوند ممکن است لازم باشد سرعت جریان شیر، نوع شیشه یا سرشیشه وضعیت قرارگیری و زمان بندی تغذیه بررسی شود.
تغییر بافت غذا
برای برخی کودکان غذاهای نرم، پوره شده یا با بافت مناسب ممکن است ایمن تر باشند. در بعضی موارد نیز غلظت مایعات با نظر متخصص تغییر می کند. البته غلظت دهی شیر یا مایعات برای نوزاد نباید خود سرانه انجام شود زیرا می تواند روی دریافت مواد مغذی و وضعیت سلامت کودک تاثیر بگذارد و انتخاب روش مناسب باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.
گفتاردرمانی و درمان تخصصی بلع
گفتاردرمانگر متخصص در تغذیه و بلع کودکان می تواند مهارت های مربوط به مکیدن، جویدن، کنترل غذا در دهان و بلع را ارزیابی و در صورت مناسب بودن برنامه درمانی متناسب با کودک طراحی کند.
آموزش والدین
والدین بخش مهمی از فرایند درمان هستند. آنها باید بدانند کودک چگونه در زمان غذا خوردن قرار بگیرد، چه غذاهایی برای او مناسب تر است، چه علائمی نیاز به توقف تغذیه دارد و چگونه وعده های غذایی را ایمن تر کنند.
کلینیک جلفا چه نقشی در درمان و ارزیابی اختلال بلع کودکان دارد
در صورت مشاهده علائم اختلال بلع در نوزاد یا کودک ارزیابی تخصصی می تواند به شناسایی علت و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند. کلینیک جلفا نیز در زمینه ارزیابی، مشاوره و درمان مشکلات مرتبط با کودکان فعالیت دارد و می تواند در مسیر بررسی مشکلات تغذیه و بلع از ارزیابی اولیه تا انتخاب رویکرد درمانی مناسب در کنار خانواده باشد.
در چنین شرایطی هدف فقط این نیست که کودک بیشتر غذا بخورد بلکه باید مشخص شود آیا غذا و مایعات را به شکل ایمن و متناسب با نیازهای رشدی خود دریافت می کند یا خیر. ارزیابی تخصصی می تواند به شناسایی مشکلات مکیدن، جویدن، کنترل غذا و بلع کمک کند.
والدین چه زمانی باید کودک را برای ارزیابی ببرند؟
اگر یکی از علائم زیر به صورت مکرر دیده شود بهتر است موضوع با پزشک یا متخصص مربوطه مطرح شود:
- کودک مرتب هنگام خوردن سرفه می کند.
- نوزاد هنگام شیر خوردن خفه می شود.
- شیر از بینی خارج می شود.
- وعده های غذایی بسیار طولانی هستند.
- کودک بعد از خوردن غذا صدای غیرطبیعی پیدا می کند.
- کودک غذا را در دهان نگه می دارد.
- کودک فقط غذاهای بسیار نرم را قبول می کند.
- وزن گیری کودک مناسب نیست.
- کودک مرتب دچار عفونت های تنفسی می شود.
- کودک هنگام غذا خوردن بسیار خسته می شود.
- کودک از غذا خوردن اجتناب می کند.
- بلع مایعات برای کودک دشوار است.
وجود یک علامت به تنهایی لزوماً به معنای دیسفاژی نیست اما تکرار چند علامت اهمیت بررسی تخصصی را بیشتر می کند.
وجود کدام علائم اختلال بلع نشان دهنده نیاز فوری به درمان هستند؟
برخی علائم می توانند نشانه یک وضعیت اورژانسی باشند. اگر کودک نمی تواند نفس بکشد، دچار کبودی می شود، به شدت خفه شده یا نمی تواند آب و مایعات را ببلعد نباید منتظر نوبت معمولی درمان ماند و باید فوراً اقدامات اورژانسی انجام شود.
همچنین اگر کودک ناگهان دچار ناتوانی در بلع، آبریزش شدید دهان، عق زدن یا استفراغ و احساس گیر کردن چیزی در گلو شود نیاز به ارزیابی فوری دارد.
امکان درمان اختلال بلع در نوزادان وجود دارد؟
در بسیاری از موارد می توان با شناسایی علت و طراحی برنامه مناسب، عملکرد تغذیه و بلع کودک را بهبود داد. اما نتیجه درمان به علت زمینه ای، شدت مشکل، سن کودک و وجود بیماری های همراه بستگی دارد.
برخی کودکان تنها به اصلاح روش تغذیه و آموزش والدین نیاز دارند در حالی که کودکان دیگر ممکن است به درمان طولانی تر و همکاری چند متخصص نیاز داشته باشند. به همین دلیل بهتر است والدین از توصیه های عمومی و تمرین های خود سرانه پرهیز کنند و برنامه درمانی را بر اساس ارزیابی تخصصی دریافت کنند.
سوالات متداول
آیا بالا آوردن شیر در نوزاد به معنی اختلال بلع است؟
خیر. بالا آوردن شیر در نوزادان می تواند دلایل مختلفی داشته باشد و همیشه به معنی دیسفاژی نیست. اگر این مشکل با سرفه، خفگی، مشکلات تنفسی، کاهش وزن یا اختلال در تغذیه همراه باشد ارزیابی تخصصی اهمیت بیشتری پیدا می کند.
آیا اختلال بلع می تواند باعث کاهش وزن کودک شود؟
بله. اگر کودک نتواند شیر یا غذای کافی و ایمن دریافت کند ممکن است دریافت انرژی و مواد مغذی او کاهش پیدا کند و رشد و وزن گیری تحت تأثیر قرار گیرد.
امکان درمان اختلال بلع در کودکان با تمرین در خانه وجود دارد؟
تمرین های درمانی باید پس از ارزیابی و متناسب با مشکل کودک انتخاب شوند. انجام تمرین یا تغییر غلظت غذا و مایعات بدون تشخیص دقیق می تواند نامناسب یا حتی خطرناک باشد.
جمع بندی
اختلال بلع در کودکان و نوزادان می تواند از یک مشکل خفیف در مکیدن یا جویدن تا اختلال جدی در انتقال ایمن غذا و مایعات به معده متفاوت باشد. سرفه و خفگی هنگام شیر خوردن، طولانی شدن وعده های غذایی، تغییر صدا پس از بلع، امتناع از غذا، نگه داشتن غذا در دهان، عفونت های تنفسی مکرر و وزن گیری ناکافی از علائمی هستند،که باید جدی گرفته شوند.
دیسفاژی در صورت وجود می تواند خطر سوء تغذیه، کم آبی و عوارض تنفسی را افزایش دهد به همین دلیل تشخیص زود هنگام اهمیت زیادی دارد. ارزیابی توسط تیم تخصصی و در صورت نیاز گفتاردرمانگر متخصص بلع کودکان به تعیین علت و انتخاب روش مناسب درمان کمک می کند. کلینیک جلفا نیز می تواند در مسیر ارزیابی، مشاوره و درمان مشکلات تغذیه و بلع کودکان در کنار خانواده ها قرار گیرد.