بررسی اختلال تلفظ در کودکان؛ دلایل و سن مناسب برای مراجعه به گفتاردرمانگر

اختلال تلفظ در کودکان یکی از مشکلات شایع در روند رشد گفتار و زبان است که باعث می شود کودک بعضی صداها را اشتباه تولید کند، حذف کند یا به جای یک صدای خاص صدای دیگری را به کار ببرد. این مشکل در سنین پایین تا حدی طبیعی است زیرا کودک برای یادگیری و تولید صحیح همه صداهای زبان به زمان نیاز دارد. با این حال اگر اشتباهات تلفظی متناسب با سن کودک برطرف نشوند یا گفتار او برای اطرافیان دشوار باشد بهتر است وضعیت گفتاری کودک توسط گفتاردرمانگر بررسی شود.

شناخت علت اختلال تلفظ در کودکان اهمیت زیادی دارد. گاهی مشکل به الگوی طبیعی رشد گفتار مربوط است و با افزایش سن برطرف می شود. در برخی موارد نیز عواملی مانند مشکلات شنوایی، ضعف حرکتی اندام های گفتاری، مشکلات ساختاری دهان و دندان یا اختلالات گفتاری می توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. ارزیابی دقیق به والدین کمک می کند زمان مناسب برای شروع درمان را از دست ندهند.

اختلال تلفظ در کودکان چیست؟

اختلال تلفظ به شرایطی گفته می شود که کودک در تولید صحیح یک یا چند صدای گفتاری مشکل دارد. کودک ممکن است صدا را حذف کند آن را با صدای دیگری جایگزین کند یا به شکل نادرستی تولید کند.

برای مثال، ممکن است کودک یک کلمه را به شکلی متفاوت از شکل صحیح آن بیان کند. گاهی نیز فقط بعضی صداها برای او دشوار هستند و سایر بخش های گفتارش طبیعی به نظر می رسد.

در سنین پایین اشتباهات تلفظی معمولاً بخشی از روند یادگیری زبان هستند. مغز، سیستم شنوایی و اندام های گفتاری کودک به مرور هماهنگ می شوند. بنابراین نمی توان هر اشتباه تلفظی را نشانه اختلال دانست.

نکته مهم این است که سن کودک و نوع خطای تلفظی باید در کنار یک دیگر بررسی شوند. گفتاردرمانگر بر اساس سن، سابقه رشد، وضعیت شنوایی و الگوی گفتاری کودک مشخص می کند که مشکل نیازمند درمان است یا می تواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد.

نشانه های اختلال تلفظ در کودکان

اختلال تلفظ می تواند با نشانه های مختلفی خودش را نشان دهد. بعضی از این نشانه ها در گفتار روزمره بسیار واضح هستند اما برخی دیگر فقط هنگام ارزیابی تخصصی مشخص می شوند.

مهم ترین نشانه ها عبارت اند از.

• حذف یک صدا از کلمه
• جایگزین کردن یک صدا با صدای دیگر
• تولید اشتباه یک صدا
• نامفهوم بودن بخشی از گفتار کودک
• دشواری در بیان کلمات دارای صدا های خاص
• تکرار مداوم یک الگوی تلفظی اشتباه
• تفاوت زیاد بین تلفظ کودک و تلفظ همسالان او
• ناراحتی یا خجالت کودک هنگام صحبت کردن
• سخت بودن درک صحبت های کودک برای افراد خارج از خانواده

افزایش اشتباهات تلفظی هنگام صحبت کردن با سرعت زیاد

گاهی والدین تصور می کنند چون خودشان حرف های کودک را متوجه می شوند پس مشکل جدی وجود ندارد. در حالی که خانواده به دلیل آشنایی زیاد با نحوه صحبت کردن کودک معمولاً گفتار او را بهتر از دیگران متوجه می شود.

چرا اختلال تلفظ در کودکان ایجاد می شود؟

علت اختلال تلفظ همیشه یک سان نیست. در برخی کودکان علت مشخصی پیدا نمی شود و مشکل بیشتر به نحوه یاد گیری و تثبیت صداهای گفتاری مربوط است. در بعضی کودکان نیز یک عامل جسمی یا رشدی زمینه ایجاد مشکل را فراهم می کند.

مشکلات شنوایی

شنیدن صحیح صداها نقش مهمی در یادگیری تلفظ دارد. کودک برای اینکه بتواند یک صدا را درست تولید کند باید بتواند تفاوت آن صدا با صداهای مشابه را بشنود.

کودکانی که دچار کم شنوایی یا عفونت های مکرر گوش هستند ممکن است بعضی صداها را به شکل متفاوتی دریافت کنند. این مسئله می تواند روی یادگیری و تولید صحیح صداهای گفتاری تأثیر بگذارد.

به همین دلیل بررسی شنوایی در برخی کودکان مبتلا به مشکلات تلفظی اهمیت زیادی دارد.

مشکلات حرکتی اندام های گفتاری

تولید صدا به هماهنگی زبان، لب ها، فک، کام و سایر بخش های مرتبط با گفتار نیاز دارد. اگر هماهنگی حرکتی این اندام ها مناسب نباشد ممکن است کودک در تولید بعضی صداها مشکل داشته باشد.

در این شرایط گفتاردرمانگر می تواند وضعیت حرکتی و عملکردی اندام های گفتاری را بررسی کند.

مشکلات ساختاری دهان

برخی مشکلات ساختاری مانند تغییرات مربوط به زبان، فک، دندان ها یا کام می توانند روی تولید بعضی صداها تأثیر بگذارند.

این موارد همیشه علت اصلی اختلال تلفظ نیستند اما در ارزیابی تخصصی باید مورد توجه قرار بگیرند.

الگوهای گفتاری نادرست

گاهی کودک یک تلفظ نادرست را یاد می گیرد و به مرور آن را به یک عادت تبدیل می کند. اگر این الگو برای مدت طولانی ادامه پیدا کند اصلاح آن ممکن است به تمرین هدفمند نیاز داشته باشد.

اختلالات گفتاری و زبانی

اختلال تلفظ ممکن است به تنهایی وجود داشته باشد یا همراه با مشکلات دیگری مانند تأخیر گفتار، اختلال زبان یا سایر مشکلات ارتباطی دیده شود.

به همین دلیل بهتر است به جای تمرکز فقط روی یک صدا توانایی کلی کودک در برقراری ارتباط نیز ارزیابی شود.

تأثیر اختلال تلفظ بر ارتباط کودک

اختلال تلفظ فقط روی نحوه بیان کلمات تأثیر نمی گذارد. در بعضی کودکان ادامه دار شدن مشکل می تواند ارتباط اجتماعی آنها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

کودکی که مرتباً از طرف دیگران درخواست می شود حرف خود را تکرار کند ممکن است به مرور هنگام صحبت کردن اعتماد به نفس کمتری داشته باشد.

برخی کودکان نیز ممکن است از صحبت کردن در جمع پاسخ دادن به سؤال های معلم یا ارتباط با همسالان خود داری کنند.

البته شدت این تأثیر در همه کودکان یکسان نیست. حمایت مناسب خانواده و درمان به موقع می تواند به کودک کمک کند ارتباط مؤثرتری داشته باشد.

همچنین تمرین ها باید کوتاه، منظم و متناسب با توانایی کودک باشند. تبدیل تمرین گفتار به یک فعالیت سرگرم کننده معمولاً همکاری کودک را بیشتر می کند.

بهتر است والدین تلفظ صحیح را به شکل طبیعی در گفت وگو ارائه کنند.

اگر کودک یک کلمه را اشتباه گفت می توان همان کلمه را به شکل درست در جمله دیگری تکرار کرد. این کار به کودک فرصت می دهد الگوی صحیح را بشنود بدون اینکه احساس کند به خاطر صحبت کردنش مورد سرزنش قرار گرفته است.

تمرین های خانگی برای بهبود تلفظ کودک

تمرین خانگی باید طبق نظر گفتاردرمانگر انجام شود اما فعالیت های ساده ای نیز می توانند به افزایش فرصت گفت وگو کمک کنند.

برای مثال:

• با کودک کتاب تصویری بخوانید.
• درباره تصاویر از او سؤال بپرسید.
• اجازه دهید کودک داستان کوتاه تعریف کند.
• هنگام بازی از او بخواهید اشیا را نام ببرد.
• کلمات جدید را در موقعیت های روزمره تکرار کنید.
• هنگام صحبت کردن الگوی تلفظی صحیح را ارائه دهید.
• کودک را برای تلاش و مشارکت تشویق کنید.

هدف این تمرین ها نباید فشار آوردن به کودک باشد. گفتار باید بخشی طبیعی از بازی و ارتباط روزمره باقی بماند.

آیا اختلال تلفظ در کودکان خود به خود برطرف می شود؟

بعضی اشتباهات تلفظی با افزایش سن و تکامل مهارت های گفتاری برطرف می شوند. اما نمی توان گفت همه مشکلات تلفظ بدون درمان از بین می روند.

اگر کودک در سنی قرار دارد که انتظار می رود یک صدا را به شکل صحیح تولید کند اما همچنان مشکل دارد یا اگر گفتار او برای افراد مختلف نامفهوم است بهتر است ارزیابی شود.

هرچه علت مشکل زود تر مشخص شود امکان برنامه ریزی مناسب برای درمان نیز بیشتر خواهد بود.

آیا اختلال تلفظ نیاز به گفتاردرمانی دارد؟

در بسیاری از موارد گفتاردرمانی یکی از مؤثرترین روش ها برای اصلاح الگوهای نادرست تلفظ است. با این حال نوع و تعداد جلسات برای همه کودکان یکسان نیست.

برخی کودکان فقط در تولید چند صدای خاص مشکل دارند و با تعداد محدودی جلسه و تمرین منظم پیشرفت می کنند. در کودکان دیگر ممکن است اختلال گسترده تر باشد و به ارزیابی و درمان طولانی تری نیاز داشته باشد.

بنابراین بهتر است تعداد جلسات بر اساس ارزیابی تخصصی تعیین شود نه صرفاً بر اساس تجربه یک کودک دیگر.

چه کودکانی باید حتماً ارزیابی گفتار شوند؟

اگر یکی از شرایط زیر وجود داشته باشد بهتر است والدین برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند:

• گفتار کودک برای افراد خارج از خانواده به سختی قابل فهم است.
• کودک همچنان صداهای زیادی را اشتباه تلفظ می کند.
• اشتباهات تلفظی با افزایش سن کاهش پیدا نکرده اند.
• کودک سابقه مشکلات شنوایی دارد.
• کودک در کنار تلفظ مشکلات زبانی دیگری نیز دارد.
• کودک از صحبت کردن یا شرکت در گفت وگو اجتناب می کند.
• کودک به دلیل نحوه صحبت کردن خود مورد تمسخر قرار می گیرد.
• والدین درباره روند رشد گفتار کودک نگرانی دارند.
• در چنین شرایطی ارزیابی گفتاردرمانی می تواند مشخص کند که آیا مشکل نیازمند درمان است یا خیر.

برای درمان اختلال تلفظ در کودکان به کجا مراجعه کنیم؟

برای درمان اختلال تلفظ در کودکان می توانید به کلینیک جلفا مراجعه کنید و از بخش گفتاردرمانی این مجموعه استفاده کنید. در گفتاردرمانی وضعیت گفتار کودک بررسی می شود و بر اساس نوع خطاهای تلفظی و شرایط او برنامه مناسب برای بهبود تولید صداها و افزایش وضوح گفتار در نظر گرفته می شود.

مراجعه به گفتاردرمانگر فقط برای کودکانی نیست که گفتار آنها کاملاً نامفهوم است. حتی اگر والدین درباره چند صدای خاص یا نحوه تلفظ کودک نگرانی داشته باشند ارزیابی تخصصی می تواند به مشخص شدن وضعیت کمک کند.

چند نکته مهم برای والدین کودکان مبتلا به اختلال تلفظ

• مهم ترین نکته این است که کودک نباید احساس کند به دلیل نحوه صحبت کردنش با دیگران تفاوت دارد.
• از مقایسه کودک با خواهر، برادر یا همسالان خود داری کنید. سرعت رشد گفتار در کودکان یکسان نیست و مقایسه مداوم می تواند اعتماد به نفس کودک را کاهش دهد.
• همچنین نباید هر بار که کودک کلمه ای را اشتباه تلفظ می کند او را مجبور به تکرار کنید. تمرین باید هدفمند و طبق برنامه گفتاردرمانگر باشد.

والدین باید به جای تمرکز دائمی روی اشتباهات تلاش کودک برای برقراری ارتباط را نیز تشویق کنند. ایجاد محیطی آرام و صمیمی می تواند همکاری کودک در روند درمان را بیشتر کند.

سوالات متداول

اختلال تلفظ در کودکان از چه سنی نیاز به بررسی دارد؟

این موضوع به نوع صدا، سن کودک و شدت خطا بستگی دارد. برخی خطا ها در سنین پایین طبیعی هستند اما اگر مشکل با افزایش سن ادامه پیدا کند یا گفتار کودک نامفهوم باشد بهتر است ارزیابی گفتاردرمانی انجام شود.

آیا اختلال تلفظ همان لکنت است؟

خیر. اختلال تلفظ مربوط به تولید نادرست صداهای گفتاری است، در حالی که لکنت بیشتر با اختلال در روانی و جریان گفتار مانند تکرار، کشیده گویی یا گیر کردن هنگام صحبت کردن ارتباط دارد.

آیا کم شنوایی می تواند باعث اختلال تلفظ شود؟

بله. کودک برای یادگیری صحیح صداها باید بتواند آنها را به خوبی بشنود و از یک دیگر تشخیص دهد. بنابراین مشکلات شنوایی می توانند روی رشد تلفظ تأثیر بگذارند.

آیا اصلاح تلفظ در سنین بالاتر هم امکان پذیر است؟

بله. سن بالاتر لزوماً به معنای غیرقابل درمان بودن مشکل نیست. با این حال بهتر است مشکلات تلفظی مداوم زود تر ارزیابی شوند تا الگوی اشتباه برای مدت طولانی تثبیت نشود.

آیا والدین می توانند اختلال تلفظ را در خانه درمان کنند؟

تمرین های خانگی می توانند بخش مهمی از روند درمان باشند اما بهتر است نوع تمرین و نحوه اجرای آن توسط گفتاردرمانگر مشخص شود. تمرین نادرست ممکن است الگوی تلفظی اشتباه را تقویت کند.

چرا کودک بعضی صداها را درست و بعضی صداها را اشتباه تلفظ می کند؟

هر صدای گفتاری به هماهنگی خاصی میان اندام های گفتاری نیاز دارد. به همین دلیل ممکن است کودک در تولید بعضی صداها کاملاً موفق باشد اما برای تولید صداهای دیگر مشکل داشته باشد.

آیا همه کودکان مبتلا به اختلال تلفظ به تعداد جلسات یکسانی نیاز دارند؟

خیر. تعداد جلسات به سن کودک، شدت اختلال، تعداد صداهای درگیر، همکاری کودک و میزان تمرین در خانه بستگی دارد.

جمع بندی

اختلال تلفظ در کودکان می تواند بخشی از روند طبیعی رشد گفتار باشد اما ادامه دار شدن اشتباهات تلفظی یا نامفهوم بودن گفتار کودک نیاز به بررسی بیشتری دارد. مشکلات شنوایی، عوامل ساختاری، ضعف هماهنگی اندام های گفتاری و الگوهای نادرست تلفظ می توانند از عوامل مؤثر باشند.

ارزیابی زود هنگام به شناسایی علت و انتخاب روش مناسب کمک می کند. اگر درباره تلفظ یا وضوح گفتار فرزندتان نگرانی دارید برای ارزیابی و درمان می توانید به کلینیک جلفا مراجعه کنید و از خدمات بخش گفتاردرمانی این کلینیک بهره ببرید.